اتوبان بیشتر، مترو بیشتر، ساخت وساز بیشتر پس چرا زندگی در تهران بهتر نشد؟
نقشه: هر بار که به سایت رسمی شهرداری تهران مراجعه کنید، بخش زیادی از اخبار مربوط به عملکرد بخش های مختلف شهرداری تهران با آمارهایی امیدوارکننده هم راه است. اگر فردی ساکن تهران نباشد، تنها با دیدن این آمارها گمان خواهدنمود که تهران، اگر بهترین شهر جهان نباشد، بی گمان یکی از بهترین شهرهاست؛ شهری با هوای پاک و ترافیکی روان، شهری با کیفیتی عالی جهت زندگی که شهروندان از بودن و زیستن در آن احساس خوشایندی دارند.
اما اگر فقط چند روزی ساکن تهران باشید، همه این تصاویر حدودا رنگ می بازند. در بین ترافیک های طولانی، کلافه، عصبی و خسته می شوید. در پیاده روها، به جهت تردد موتورسیکلت ها، احساس امنیت نمی کنید. روزهایی را که این پایتخت کهن هوای سالم دارد، می شمارند. بی گمان مدیران شهری کار و تلاش زیادی برای خدمات رسانی مناسب به شهروندان می کنند و آمارها هم درست است. اگر چنین است، پس مشکل در کجاست؟ چرا میان این اخبار و حقیقت اجتماعی تهران این قدر فاصله وجود دارد؟ مگر نه این که این آمارها باید نشان دهنده افزایش و بهبود کیفیت زندگی شهری شهروندان باشند؟ پس چرا شهروندان کمتر چنین بهبودی را در زندگی روزمره خود تجربه می کنند؟
شاید مشکل از تلاش شهرداری تهران نباشد، بلکه مساله در راهکارهای اساسی و نگاههای کلان به شهر و پایتخت باشد؛ نگاهی که به جای حکمرانی شهری در تعامل با نیروهای اجتماعی و اقتصادی برای تحقق شهری زیست پذیر، تلاش می کند شهر را مدیریت کند. غافل از آن که شهر برآیند برخورد نیروهای اجتماعی مختلف با منافع متفاوت و گاه متعارض و متناقض است؛ نیروهایی با قدرت و ابزارهای متفاوت که علاوه بر خلق فضا و معنا بخشیدن به آن، تلاش می کنند منافع خویش را به نام منافع شهری در تصمیمات مدیران شهری لحاظ کنند. به عبارتی، باید از خود پرسید: آیا تصمیمات شهری واقعا در جهت منافع عمومی اتخاذ می شوند یا در پس هر تصمیم، منفعت بلوک خاصی از نیروهای اجتماعی نهفته است؟
به عنوان مثال، طی چند دهه اخیر، ظاهراً با سلب مالکیت از مالکان خصوصی به نفع منافع عمومی و گاه حتی تخریب محلات با هویت مشخص، خیابان ها و اتوبان هایی نظیر نواب، امام علی(ع) و صدر در تهران گسترش پیدا کردند. هر سال مسیرهای مترو گسترش یافت و بر تعداد اتوبوس ها اضافه گردید، اما معضل ترافیک نه فقط کمتر نشد، بلکه کلاف سردرگم آن پیچیده تر شد. این مساله نشان میدهد که افزایش پروژه های عمرانی و گسترش زیرساخت های شهری، لزوماً به مفهوم حل مسایل شهری و بهبود کیفیت زندگی شهروندان نیست.
اما اگر نگاهی بر بودجه شهرداری بیندازیم، خواهیم دید که ۵۶ درصد درآمدهای شهرداری بوسیله توسعه شهر تأمین می شود؛ یعنی درآمدهایی که با ساخت وساز، تراکم و تغییر کاربری گره خورده است. تأمین چنین درآمدی، شهرداری را به تداوم توسعه کالبدی شهر وابسته می کند؛ توسعه ای که از یک سو به گسترش خیابان ها و زیرساخت ها و از طرفی به ساخت وساز، تخریب و نوسازی و افزایش ارزش زمین و ملک منجر می شود. بنابراین، توسعه کالبدی شهر فقط یک برنامه برای حل مسایل شهری نیست، بلکه به یکی از منابع اصلی تأمین درآمد مدیریت شهری هم تبدیل می شود.
در چنین شرایطی، میان منافع شهرداری و منافع پیمانکاران و سرمایه داری مستغلات هم پیوندهایی شکل می گیرد. شهرداری برای تأمین درآمدهای خود به توسعه کالبدی نیاز دارد و توسعه کالبدی هم زمینه را برای ساخت وساز بیشتر و افزایش ارزش زمین و ملک فراهم می آورد. همین درهم تنیدگی منافع می تواند به گونه ای ساختاری تصمیمات مدیران شهری را تحت تاثیر قرار دهد. درنتیجه، توسعه کالبدی ممکنست حتی زمانی که با هدف حل مشکلات شهری دنبال می شود، به تداوم فرآیندهایی منجر شود که خود قسمتی از مسایل شهری را بازتولید می کنند.
مساله از اینجا پیچیده تر می شود که توسعه کالبدی شهر لزوماً همان چیزی نیست که شهروندان برای بهبود زندگی روزمره خود به آن نیاز دارند. ممکنست خیابانی ساخته شود، اتوبانی گسترش یابد، ساختمانی نوسازی شود یا ارزش زمین و ملک افزایش پیدا کند، اما این تغییرات الزاماً به مفهوم کاهش زمان سفر، دسترسی بهتر، امنیت بیشتر در فضاهای عمومی یا هوای پاک تر برای شهروندان نباشد. بنابراین، میان «توسعه شهر» به مفهوم افزایش پروژه ها و ارزش های کالبدی و اقتصادی شهر و «بهبود زندگی شهری» لزوماً رابطه مستقیمی وجود ندارد.
شاید مساله دقیقا از همین جا آغاز شود: وقتی توسعه کالبدی شهر به منبع اصلی درآمد مدیریت شهری تبدیل می شود، ممکنست آن چه به عنوان «توسعه شهر» معرفی می شود، بیشتر از آن که به بهبود زندگی شهروندان منجر شود، در خدمت تداوم همان مناسباتی قرار گیرد که از توسعه شهری درآمد کسب می کنند.
و شاید به این علت است که می توان آمارهای امیدوارکننده خیلی از توسعه شهری داشت، اما همچنان شهروندی که در خیابان های تهران زندگی می کند، آثار این توسعه را در کیفیت زندگی روزمره خود احساس نکند.
*جامعه شناس
منبع: gomap.ir
این مطلب Go Map را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط در نقشه
نظرات بینندگان نقشه در مورد این مطلب