مودت اجتماعی پشتوانه تاب آوری تهران در بحران
به گزارش نقشه، تهران برای عبور از بحران، بیشتر از هر چیز به سرمایه ای نیاز دارد که در هیچ انبار و کارخانه ای تولید نمی شود: اعتماد، همدلی و پیوند میان مردم.
در روزهایی که کشور بار دیگر تجربه دشوار جنگ و تهدیدهای امنیتی را از سر گذرانده است، یک حقیقت بالاتر از گذشته خودرا نشان داده است: امنیت و تاب آوری یک جامعه صرفا با تجهیزات نظامی، امکانات امدادی، زیرساخت های فنی و ظرفیتهای سخت افزاری تأمین نمی شود؛ بخش مهمی از قدرت ملی و شهری، در کیفیت رابطه میان مردم و میزان اعتماد آنان به یکدیگر و به نهادهای مسئول ریشه دارد.
از همین منظر، تأکیدهای اخیر رهبر معظم انقلاب بر همبستگی ملی، پرهیز از دوقطبی سازی و صیانت از سرمایه اجتماعی را باید فراتر از یک سفارش سیاسی و در قامت یک لزوم راهبردی برای حکمرانی دید. جامعه ای که در مقابل فشار و تهدید خارجی بتواند اختلافات خودرا مدیریت کند، سرمایه اجتماعی خودرا حفظ کند و حول منافع ملی به تفاهم برسد، از ظرفیت بسیار بیشتری برای عبور از بحران برخوردارست.
تهران فقط پایتخت سیاسی و اداری کشور نیست؛ شهری است با میلیونها شهروند، صدها محله، شبکه ای گسترده از زیرساخت های حیاتی و مجموعه ای از آسیب پذیری های طبیعی، اجتماعی و امنیتی. در چنین شهری، هر بحران از زلزله و سیل و حریق گسترده گرفته تا قطع طولانی مدت آب و برق، حملات نظامی یا اختلال در شبکه های ارتباطی می تواند در مدت کوتاهی زندگی روزمره میلیونها نفر را تحت تاثیر قرار دهد.
جنگ اخیر هم این حقیقت را ملموس تر کرد. بحران فقط در محل برخورد یک موشک یا در نقطه ای که یک زیرساخت صدمه می بیند رخ نمی دهد؛ بحران از لحظه ای شروع می شود که مردم با اضطراب، ابهام، شایعه، اختلال ارتباطات و نگرانی برای خانواده و همسایگان خود مواجه می شوند.
در چنین شرایطی، اولین پرسش شهروند فقط این نیست که «چه میزان تجهیزات امدادی در اختیار شهر قرار دارد؟» بلکه این است که آیا می توانم به همسایه ام اعتماد کنم؟ آیا کسی از سالمند تنها در ساختمان ما خبر دارد؟ اگر ارتباطات قطع شد، چه کسی به خانواده های نیازمند کمک خواهد کرد؟ اگر مسیرهای اصلی مسدود شد، آیا مردم محله می توانند بدون انتظار برای رسیدن نیروهای رسمی، قسمتی از مشکلات خودرا مدیریت کنند؟
پاسخ به این پرسش ها ما را به مفهوم مهمی می رساند که میتوان آنرا «مودت اجتماعی» نامید.
مودت اجتماعی، صرفا به مفهوم خوش رفتاری یا روابط عاطفی میان شهروندان نیست. مودت اجتماعی یعنی تشکیل شبکه ای از اعتماد، همیاری، مسئولیت پذیری و احساس تعلق که در شرایط عادی کیفیت زندگی را بیشتر می کند و در شرایط بحران، به سرمایه ای برای نجات جان انسان ها تبدیل می شود.
جنگ اخیر نشان داد که سرمایه اجتماعی، برعکس خیلی از دارایی های مادی، در لحظه بحران می تواند با سرعتی چشم گیر فعال شود. حضور مردم در صحنه، کمک به یکدیگر، همراهی با خانواده های صدمه دیده، مشارکت داوطلبانه و تشکیل شبکه های غیررسمی امدادرسانی، همگی نشان دادند که جامعه در شرایط دشوار ظرفیتهای بزرگی برای همدلی و خودسازمان دهی دارد. در همین چارچوب، برخی تحلیل های انتشار یافته بعد از جنگ هم بر این نکته تاکید کرده اند که سرمایه اجتماعی ایجادشده در دوران جنگ نباید صرفا به حضور مقطعی مردم در خیابان محدود شود، بلکه باید به ظرفیت پایدار اجتماعی تبدیل گردد.
مسئله اصلی امروز این است که چطور می توان این سرمایه را از یک واکنش مقطعی به یک ظرفیت پایدار شهری تبدیل کرد؟ تهران دراین خصوص می تواند در میان شهر های دیگر پیشگام باشد.
محله؛ کوچک ترین واحد تاب آوری
در مدیریت نوین بحران، شهروند فقط دریافت کننده خدمات امدادی نیست؛ خود او قسمتی از ظرفیت مدیریت بحران است. در تهران هم نقطه آغاز این ظرفیت، نه لزوماً در ساختمان های بزرگ اداری، بلکه در محله ها و حتی در مقیاس یک مجتمع مسکونی و یک کوچه قرار دارد.
تهران دارای ۳۵۲ محله است و هر یک از این محله ها می توانند به یک شبکه کوچک تاب آوری تبدیل شوند؛ شبکه ای متشکل از مسجد، مدرسه، سرای محله، گروههای داوطلب، معتمدان، کادر درمان، معلمان، مهندسان، جوانان، کسبه و خانواده ها.
پیشنهاد مشخص آنست که «قرارگاه های مودت و تاب آوری محله ای» با ساختاری سبک، مردمی و غیراداری در محله های تهران شکل بگیرد؛ ساختاری که هدف آن نه ایجاد یک دستگاه جدید، بلکه متصل کردن ظرفیتهای موجود باشد.
در هر محله باید بتوان به چند پرسش ساده اما حیاتی پاسخ داد:
چه کسانی سالمند یا کم توان هستند؟
چه کسانی به مراقبت پزشکی مستمر نیاز دارند؟
چه افرادی آموزش کمک های اولیه دیده اند؟
چه کسانی مهارت های فنی دارند؟
کدام ساختمان ها صدمه پذیرترند؟
در صورت قطع اینترنت و تلفن، محل تجمع و اطلاع رسانی کجاست؟
چه کسانی می توانند در ساعات نخست بحران مسئولیت توزیع آب، اقلام ضروری یا کمک های اولیه را برعهده بگیرند؟
این اطلاعات باید با رعایت کامل حریم خصوصی شهروندان و در قالب سازوکاری امن و داوطلبانه سازمان دهی شود. هدف، ایجاد «پرونده شهروندان» نیست؛ هدف، ایجاد شبکه اعتماد و آمادگی محله ای است.
سرمایه اجتماعی، بودجه می خواهد
یکی از خطاهای رایج در سیاستگذاری شهری این است که درباره ی مشارکت اجتماعی بسیار سخن گفته می شود، اما برای آن منابع پایدار و شاخص ارزیابی تعریف نمی گردد. اگر تاب آوری اجتماعی را جدی می دانیم، باید برای آن در بودجه شهری ردیف مشخص داشته باشیم.
سراهای محله می توانند به مراکز آموزش عمومی تاب آوری تبدیل شوند. دوره های ساده کمک های اولیه، اطفای حریق، تخلیه اضطراری، پناه گیری، مدیریت خانواده در زمان بحران و شیوه ارتباط در زمان قطع اینترنت باید برای شهروندان اجرا شود.
همچنین هر محله می تواند به یک «بانک مهارت های داوطلبانه» مجهز شود؛ بانکی که در آن، داوطلبان برمبنای مهارت حقیقی خود از پزشکی و پرستاری تا مهندسی، تعمیرات، آموزش، لجستیک و خدمات اجتماعی شناسایی شوند.
در کنار آن، تشکیل صندوق های خرد محله ای برای تأمین تجهیزات اضطراری هم می تواند بسیار مؤثر باشد. کپسول آتش نشانی، جعبه کمک های اولیه، چراغ اضطراری، رادیوی باتری خور، ابزارهای ساده امدادی و ذخایر محدود آب و اقلام ضروری، اگر در مقیاس محله و ساختمان تأمین شوند، می توانند در ساعات نخست بحران نقش تعیین کننده ای داشته باشند.
اما اهمیت این صندوق ها فقط اقتصادی نیست؛ آنها یک پیام اجتماعی مهم دارند: «ما مسئول یکدیگر هستیم.»
از «مدیریت بحران» به «جامعه تاب آور»
مدیریت شهری نباید منتظر بماند تا بحران رخ دهد و سپس بدنبال ایجاد همکاری اجتماعی باشد. سرمایه اجتماعی باید در ایام آرام ساخته شود تا در ایام سخت به کار آید.
به همین دلیل، عملکرد مدیریت شهری در عرصه تاب آوری نباید صرفا با تعداد خودرو های امدادی، تجهیزات یا ایستگاههای آتش نشانی سنجیده شود. در کنار شاخصهای سخت افزاری، باید شاخصهای اجتماعی هم تعریف شود:
تعداد شهروندان آموزش دیده؛
تعداد مانورهای حقیقی محله ای؛
میزان مشارکت داوطلبانه؛
تعداد شبکه های محله ای فعال؛
میزان آمادگی ساختمان های مسکونی؛
تعداد مراکز دارای تجهیزات اضطراری؛
و میزان مشارکت گروههای مختلف اجتماعی در برنامه های تاب آوری.
انتشار سالانه این شاخصها می تواند خود به عاملی برای افزایش اعتماد عمومی تبدیل شود؛ چونکه شهروند باید بداند مدیریت شهری دقیقاً برای افزایش امنیت و تاب آوری محله او چه کرده است.
جنگ اخیر؛ هشداری برای باز تعریف رابطه شهر و شهروند
جنگ اخیر یک درس مهم دیگر هم برای مدیریت تهران داشت: بحران، فاصله میان مردم و مدیریت شهری را به سرعت آشکار می کند.
در شرایط عادی امکان دارد ناکارآمدی یک فرآیند اداری چند ساعت یا چند روز زمان مردم را تلف کند؛ اما در بحران، یک اختلال کوچک در اطلاع رسانی، حمل و نقل، تأمین نیازهای اولیه یا امدادرسانی می تواند دستاوردهای بسیار بزرگ تری داشته باشد.
بنابراین سرمایه اجتماعی فقط با دعوت مردم به مشارکت ساخته نمی گردد. اعتماد زمانی شکل می گیرد که شهروند احساس کند صدایش شنیده می شود، اطلاعات درست و بموقع دریافت می کند، مسؤلان در دسترس اند، وعده ها تا حد امکان محقق می شوند و در هنگام بحران، شهر او را تنها نمی گذارد.
از این منظر، سخن گفتن از همبستگی ملی بدون توجه به اعتماد عمومی و رضایت اجتماعی در سطح محله کافی نیست. همبستگی ملی از آسمان فرود نمی آید؛ در خانواده، مدرسه، مسجد، محله، محیط کار و فضای عمومی شهر ایجاد می شود.
اگر مردم یک محله به یکدیگر اعتماد کنند، محله تاب آورتر می شود؛ اگر محله ها تاب آور شوند، شهر تاب آورتر خواهد شد؛ و اگر شهروندان احساس کنند در سرنوشت شهر خود نقش دارند، سرمایه اجتماعی به قسمتی از قدرت ملی تبدیل می شود.
تهرانِ تاب آور، تهرانِ همدل است
امروز بالاتر از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که اختلاف سلیقه را به دشمنی، نقد را به تخریب و تفاوت دیدگاه را به شکاف اجتماعی تبدیل نکنیم. تاکید رهبر انقلاب بر همبستگی ملی و پرهیز از دوقطبی سازی، از این منظر می تواند مبنایی برای بازاندیشی در شیوه حکمرانی شهری هم باشد. صیانت از سرمایه اجتماعی، صرفا وظیفه یک نهاد فرهنگی یا سیاسی نیست؛ قسمتی از مأموریت مدیریت شهری است.
تهران آینده باید شهری باشد که شهروندانش فقط در کنار یکدیگر زندگی نمی کنند، بلکه یکدیگر را می شناسند، به یکدیگر اعتماد دارند و در لحظه نیاز پشت یکدیگر می ایستند.
در روزهای آرام، امکان دارد مودت اجتماعی مفهومی انتزاعی به نظر برسد؛ اما در لحظه بحران، معنای آن کاملا روشن است: دستی که برای کمک دراز می شود، دری که به روی همسایه باز می ماند، پزشکی که بدون انتظار به یاری می شتابد، جوانی که سالمند محله را تنها نمی گذارد و خانواده ای که قسمتی از امکانات خودرا با خانواده ای دیگر تقسیم می کند.
در نهایت، قدرت حقیقی یک شهر را نمی توان فقط با ارتفاع ساختمان ها، طول بزرگراه ها یا تعداد تجهیزات امدادی اندازه گرفت. قسمتی از قدرت تهران در چیزی نهفته است که در آمارهای معمول دیده نمی شود: میزان اعتماد مردم به یکدیگر.
تهران اگر می خواهد در مقابل بحران های آینده تاب آور باشد، باید از امروز سرمایه اجتماعی خودرا بسازد؛ چونکه امکان دارد در لحظه بحران، فرصت ساختن آن دیگر وجود نداشته باشد.
مودت اجتماعی، یک شعار مناسبتی نیست؛ یک لزوم حکمرانی و قسمتی از زیرساخت امنیت و تاب آوری تهران است.
*رئیس ستاد سمن ها و کمیته گردشگری شورای اسلامی شهر تهران
منبع: gomap.ir
این مطلب Go Map را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط در نقشه
نظرات بینندگان نقشه در مورد این مطلب